Veilig laserlassen begint met een goede risico-inventarisatie en evaluatie, adequate afscherming, geschikte PBM en training. Lees waar u op moet letten om veilig en verantwoord met een handlaser te werken.
Veiligheid bij Laserlassen: Zo werkt u verantwoord met een handlaser
Laserlassen wint de laatste jaren snel terrein in de metaalbewerking. Dat is ook niet vreemd, want het proces van laserlassen heeft zich de afgelopen jaren sterk ontwikkeld. Een handlaser / laserlasmachine maakt snelle, strakke lassen mogelijk met een lage warmte-inbreng en vaak aanzienlijk minder nabewerking dan traditionele lasprocessen. Toch is laserlassen geen techniek die u ‘even’ naast bestaande lasprocessen zet. Hoewel het proces zelf relatief eenvoudig te leren is, vraagt zeker bij handmatige laserlasmachines zaken als veiligheid om extra aandacht en een andere aanpak.
De belangrijkste reden is de kracht en gerichtheid van de laserbundel. Veel industriële handlasers vallen in laserklasse 4, de hoogste risicoklasse. Dat betekent niet alleen dat directe laserstraling gevaarlijk kan zijn, maar ook reflecties van het werkstuk, opspantafels of andere metalen oppervlakken. Wij benadrukken dan ook altijd dat klasse 4 lasers risico’s geven op o.a. oogletsel, huidverbranding en brandgevaar, ook bij indirecte of verstrooide reflecties.
Waarom laserlassen extra aandacht vraagt
Bij traditioneel lassen is het gevaar vaak zichtbaar: booglicht, spatten, hitte en rookontwikkeling zijn vaak direct waarneembaar. Bij fiberlasers ligt dat anders. De laserstraling zit vaak in het nabij-infrarode gebied en is daardoor niet altijd zichtbaar voor het menselijk oog. Juist dat maakt het risico verraderlijk: de operator merkt niet altijd dat er gevaarlijke straling aanwezig is.
Instanties als het Nederlandse Arboportaal wijzen erop dat zichtbare of infrarode laserstraling, door de ooglens extra kan worden geconcentreerd en het netvlies onherstelbaar kan beschadigen. Ook kan laserstraling de huid lokaal verbranden of beschadigen.
Daarom moet laserlassen worden gezien als een combinatie van lastechniek, machineveiligheid en optische stralingsveiligheid. Een goede lasnaad is uiteraard belangrijk, maar een veilige werkwijze en werkplek zijn de eerste voorwaarden.
Begin met RI&E en een Laser-veiligheidsplan
Voor Nederlandse bedrijven begint veilig werken met laserlassen bij de RI&E: de risico-inventarisatie en -evaluatie. In het Arbeidsomstandighedenbesluit staan bepalingen over kunstmatige optische straling, waaronder grenswaarden, RI&E, maatregelen, voorlichting, opleiding en training. Mensen die met een handlaser werken mogen niet worden blootgesteld boven de geldende grenswaarden.
Een praktisch laserveiligheidsplan beschrijft minimaal:
- Welk laserlasapparaat wordt gebruikt;
- Het laservermogen, de golflengte en laserklasse;
- Wie bevoegd is om de lasermachine te bedienen;
- Welke PBM verplicht zijn en waar deze aan moeten voldoen;
- Hoe de laszone c.q. werkplek wordt afgeschermd;
- Welke noodstop- en toegangsprocedures gelden;
- Hoe rookafzuiging, brandpreventie en onderhoud zijn geregeld.
Vaak adviseren wij om één verantwoordelijke aan te wijzen voor laserveiligheid. In Nederland is de functietitel “Laser Safety Officer” niet in elke situatie als wettelijke rol vastgelegd, maar in de praktijk is een duidelijke laserveiligheid verantwoordelijke sterk aan te raden. Die persoon bewaakt o.a. instructie, procedures, PBM, afscherming en naleving op de werkvloer.
Afscherming van de Laserlaswerkplek
Een veelgemaakte fout is om veiligheid vooral te zoeken in een laserbril of laserlashelm. Persoonlijke beschermingsmiddelen zijn een belangrijk onderdeel van laserveiligheid, maar mogen niet de enige veiligheidsmaatregel zijn. Technische maatregelen, zoals een adequate afscherming van de laserlassen werkplek, hebben een belangrijke plaats in de veiligheidsaanpak. Voorkom dat onbevoegde of onbeschermde personen in het lasergebied kunnen komen.
Werkgevers moeten volgens het Arboportaal de risico's op optische straling beoordelen en maatregelen treffen om blootstelling te voorkomen of, als dat niet mogelijk is, zoveel mogelijk te beperken. Richt de laserzone daarom op basis van de RI&E gecontroleerd in, zorg dat de laserzone duidelijk herkenbaar is, en voorkom dat onbevoegde of onbeschermde personen de werkplek kunnen betreden. Denk hierbij aan bijvoorbeeld een vaste lasercabine, of een met speciale laser werende schermen of gordijnen afgeschermde werkplek. Gebruik in ieder geval uitsluitend afscherming waarvan aantoonbaar is dat deze geschikt is voor de specifieke golflengte, het laservermogen en de mogelijke blootstelling in uw toepassing. Denk daarnaast ook aan passende signalering wanneer de laser actief is, en duidelijke toegangsprocedures.
Extra aandachtspunt is mogelijke reflecties. RVS, aluminium, verzinkt materiaal en blank metaal kunnen laserlicht onverwacht terugkaatsen. Vermijd spiegelende oppervlakken in de bundelrichting, scherm de werkplek rondom af en zorg dat de laserstraal nooit vrij de ruimte in kan schieten.
Kies geschikte PBM voor laserlassen
Een gewone lashelm is niet geschikt voor laserlassen. Ook een donkere veiligheidsbril voldoet niet. Laserbescherming – zoals een laser veiligheidsbril of laser lashelm – moet zijn afgestemd op de golflengte, het vermogen, de blootstellingsduur en het vereiste beschermingsniveau.
Voor oogbescherming bij het laserlassen is op het moment van schrijven NEN-EN 207 : 2017 relevant. Deze norm is van toepassing op oogbescherming tegen (accidentele) blootstelling aan laserstraling en beschrijft eisen, testmethoden en markering. De norm geeft ook aan dat voorafgaand aan de keuze van oogbescherming eerst een gedegen risicobeoordeling moet worden uitgevoerd.
Controleer daarom altijd of brillen, lashelmen, kijkvensters en laser werende veiligheidsschermen geschikt zijn voor de specifieke laserlasmachine. Bij veel handlasers gaat het om een golflengte rond 1070 nm, maar vertrouw daarbij nooit op aannames. Controleer de typeplaat, handleiding en/of documentatie.
Naast oogbescherming spelen uiteraard ook geschikte adembescherming, handbescherming (lashandschoenen) en kleding een rol.
Vergeet rook, damp en brandgevaar niet
Laserlassen produceert minder spatten dan veel conventionele lasprocessen, maar dat betekent niet dat er geen emissies ontstaan. Bij het bewerken van staal, RVS, aluminium of gegalvaniseerde plaat kunnen fijne lasrook deeltjes en metaaldampen vrijkomen. Laser gegenereerde verontreinigingen zijn vaak zeer fijn en kunnen minder goed waarneembaar zijn dan klassieke lasrook.
Zorg daarom voor effectieve bronafzuiging of passende afzuiginstallatie binnen de lasercabine. Bij verzinkte plaat is extra aandacht nodig vanwege zinkdampen. Kijk daarom – naast bronafzuiging – ook kritisch naar geschikte adembescherming voor de operator.
Verwijder bovendien brandbare materialen uit de laszone en houd geschikte blusmiddelen beschikbaar. Laserstraling kan materialen snel verhitten of ontsteken, zeker wanneer de geconcentreerde laserbundel verkeerd wordt gericht of reflecteert.
Training is net zo belangrijk als techniek
Een moderne handlaser lasmachine is vaak synergisch ingesteld en daardoor relatief snel aan te leren. Dat mag echter nooit worden verward met risicoloos werken. Daarom zijn instructie en training van essentieel belang. Een operator moet niet alleen de laserlasmachine kunnen bedienen, maar moet ook begrijpen wat laserstraling doet, hoe reflecties ontstaan, welke PBM verplicht zijn en hoe deze moeten worden gebruikt. Daarnaast moeten operators weten wat zij moeten doen bij storing, rookontwikkeling of beschadigde afscherming.
Ook medewerkers die niet zelf laserlassen maar wel in de buurt werken, moeten duidelijke instructies krijgen. Denk aan monteurs, werkvoorbereiders, magazijnmedewerkers en bezoekers. De Nederlandse Arbeidsinspectie benadrukt dan ook bij machineveiligheid het belang van technische maatregelen, organisatorische procedures en begrijpelijke instructie voor werknemers.
CE-markering is geen volledige veiligheidsgarantie
Bij aanschaf van een laserlasmachine moet u uiteraard letten op de CE-markering, documentatie en een Nederlandstalige handleiding. Toch is CE geen keurmerk en ook geen absolute garantie dat de toepassing in uw werkplaats veilig is. Een CE-markering is een conformiteitsteken waarmee de fabrikant verklaart dat het product voldoet aan de toepasselijke Europese wet- en regelgeving; het is nadrukkelijk geen keurmerk of garantie op veiligheid.
Praktische checklist voor veilig laserlassen
Gebruik vóór ingebruikname van een handlaser minimaal deze controlepunten:
- Is de RI&E aangepast op laserlassen?
- Is de laszone c.q. werkplek volledig afgeschermd?
- Zijn waarschuwingsborden en toegangsprocedures aanwezig?
- Zijn PBM’s en afscherming afgestemd op de juiste laserklasse en golflengte?
- Is lasrookafzuiging aanwezig en geschikt voor het te lassen materiaal?
- Zijn reflecterende oppervlakken beperkt of afgeschermd?
- Zijn omstanders geïnstrueerd en operators getraind?
- Is de laserlasmachine voorzien van correcte documentatie, CE-markering en Nederlandstalige handleiding?
- Zijn noodstop, interlocks en veiligheidsfuncties getest?
- Is duidelijk wie verantwoordelijk is voor laserveiligheid?
Laserlassen is veilig als het proces klopt
Laserlassen biedt grote voordelen voor bedrijven die sneller, nauwkeuriger en met minder vervorming en nabewerking willen lassen. Het is een proces dat vaak een perfecte aanvulling is op bestaande lasprocessen, zoals MIG/MAG en TIG. De techniek van laserlassen vraagt echter om een professionele veiligheidsaanpak. Een handlaser is geen gewone lasmachine: het is een krachtige klasse 4 laserbron die alleen verantwoordelijk gebruikt kan worden met een goede RI&E, afgeschermde werkplek, juiste PBM, training en duidelijke procedures.
Wie veiligheid bij het laserlassen vanaf het begin meeneemt, beperkt risico’s en haalt meer rendement uit de techniek. Niet door angst voor laserlassen, maar door kennis, discipline, een goed ingerichte werkplek en geïnstrueerde operators.
Meer weten over veilig en professioneel laserlassen?
Overweegt u een investering in handlaserlassen of wilt u weten welke laserlasmachine het beste past bij uw toepassing? Wij adviseren u graag over de mogelijkheden van laserlassen en de praktische aandachtspunten rondom laserlasmachine, afscherming, inrichting van de werkplek, PBM en training.
Neem gerust contact met ons op voor meer informatie, persoonlijk advies of een vrijblijvende demonstratie van het laserlassen. Zo kunt u de techniek zelf ervaren en beoordelen welke oplossing het beste aansluit bij uw werkzaamheden.
Disclaimer: deze blog is opgesteld op basis van de op het moment van schrijven beschikbare informatie, wet- en regelgeving en relevante normen. Wetgeving, normen en technische inzichten kunnen wijzigen. Deze informatie is algemeen van aard en vervangt geen toepassingsspecifieke RI&E, fabrikant documentatie of deskundig veiligheidsadvies. Raadpleeg daarom altijd de actuele voorschriften en de documentatie van de gebruikte laserlasinstallatie.